Twm Brinley Thomas a Cyril Ifold

 

Ar draws ein cyfrifau Facebook a Twitter, ac ar y blog yma, efallai rydych wedi sylwi wyneb cyfarwydd. Mae Twm Brinley Thomas wedi datblygu i fod rhyw fath o masgot ar gyfer Llyfrgell y Glowyr. Er bod e nawr i’w weld ar ein cyfrifau ar-lein, mae Tom yn dod yn wreiddiol o bortread sy’n hongian dros y Ddesg Benthyg yn Llyfrgell y Glowyr. Mae Twm fel arwyddlun i ni oherwydd bod e’n cynrychioli’r wyneb dynol o ddiwydiant, cloddio a hanes cymdeithasol o’r meysydd glo De Cymru. Pwrpas y blog hwn yw goleuo ffeithiau am y ffigwr yma a’r celfydd a wnaeth paentio ef: Cyril Ifold.

(Diolch o galon i Caryl Roese am darpaur’r gwybodaeth yn y bywgraffiad isod)

Ganwyd Cyril yn Ystradgynlais yn 1922 i deulu gyda hanes artistig. Astudiodd ei dad-cu, Frederick, yn yr Academi Frenhinol yn Llundain a ddangosodd ei gwaith yn yr Arddangosfeydd Haf. Fe wnaeth tad Cyril marw pan oedd e’n 8 mlwydd oed; roedd rhaid i Cyril gweithio i gefnogi’r teulu – gyda swyddi fel bachgen papur newydd neu weithiwr ffatri plât tun.

Yn ei arddegau, dechreuodd Cyril gwersi o’r athro celf leol a oedd wedi ymddeol, Arthur Pawson. Dros yr wyth blwyddyn nesaf, wnaeth Pawson hyfforddi Cyril, trwy ddefnyddio llyfrau anatomeg er mwyn cyfarwyddo. Ar ôl hyn, ddaeth yn bachgen-pwll yn Faes Glo Yniscedwyn yn Ystradgynlais.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, roedd Ifold yn gweithio dan ddaear a hefyd yn mynd i ddosbarthau nos yng Ngholeg Celf Abertawe. Fe wnaeth e weithio o dan peintiwr portreadau Alfred Janes ond, ar ôl gadael, weithiodd ar ei ben ei hun. Er bod e’n nabod Josef Herman, ac weithiau yn gofyn am gyngor, ni wnaeth Ifold cymryd gwersi o Herman neu gopïo ei arddull. Er cafodd e siom i gael gwrthod o’r Eisteddfod Genedlaethol ac Arddangosfeydd Haf yr Academi Frenhinol, cafodd Ifold cefnogaeth o’i theulu, gan gynnwys ei gwraig Agnella, a hefyd David Bell, curadur yr oriel celf Glynn Vivian.

Yn aml, wnaeth Cyril gweithio shifft hir yn y pwll glo ac wedyn gweithio ar ei gelf yn y nos. Fe wnaeth y gwaith caled llwyddi yn y 1950au a 60au, fe ddechreuodd e ennill gwobrau a chymryd rhan mewn llawer o arddangosfeydd. Parhaodd i beintio tan y 1970au, trwy ddefnyddio pentis ar ei thŷ yn Blaendulais fel stiwdio. Bu farw yn 1986, yn 64 mlwydd oed.

Ymwelwch â Llyfrgell y Glowyr i weld rhai o luniau Cyril! Rydym hefyd yn cynllunio i ofyn Caryl Roese am sgwrs yn y Llyfrgell bydd yn sôn am ei pherthynas gyda Cyril yn y dyfodol.

Advertisements

International Women’s Day: “Educate, Agitate, Organise” – Elizabeth Andrews

 

In her foreword to A Woman’s Work is Never Done, Glenys Kinnock reflects on the lack of recognition afforded to its author, Elizabeth Andrews. Her autobiography, published by Honno, is still the primary source for Elizabeth’s life and writings. Edited by Ursula Masson, the book contains an introduction that provides contextual information, several of her newspaper articles and a section on the key dates and events of her life.

Born into a mining family near Aberdare in 1885, Elizabeth married Thomas Andrews in 1910. She became increasingly involved with politics after moving to the Rhondda, becoming the first woman elected to the Executive of the Rhondda Borough Labour Party in 1916. In 1919, as a member of the Ministry of Health Welsh Consultative Council, Elizabeth gave evidence to the Sankey Committee on pit head baths and hygiene.

Elizabeth was a vehement socialist and supported various causes throughout her life, but it is perhaps her campaigning for the rights of working class women that deserves particular attention. During an era when, even in fledgling labour movements, the needs of women were often subjugated to those of men, Elizabeth frequently fought for improved maternity standards, childcare and universal suffrage.

Throughout the twenties and thirties, Elizabeth contributed to ‘The Women’s Page’ in the Colliery Workers Magazine. She wrote about strikes and food shortages, highlighted political hypocrisies and usefully explained to ordinary families how broader political changes would impact upon them. Ostensibly called ‘The Women’s Page’, her writings engaged with national and international issues. This was perhaps her way of indicating that the ‘women’s page’ would not box her in; her opinions both encompassed and extended the issues commonly viewed as relevant for working-class women.

For example, in the October 1926 edition of CWM Elizabeth focuses on the lockout. She addresses a section specifically ‘To The Women Folk”, arguing that “it is they who have to bear the biggest brunt of the fight, with its poverty and worries, but they are facing it with that spirit of determination which makes for the true spirit of heroism”. This acknowledgement of the impact of the strike on women and the domestic space was rare. It highlighted the role played by working-class women in the management and survival of their households, rejecting dominant notions that their domestic concerns could be separated from the world of industry. Elizabeth ends that same paragraph on a particularly celebratory note: “The children of to-day, who will be the men and women of to-morrow, will have cause to be justly proud of their mothers who helped so nobly in this fight”.

The Miners’ Library holds copies of Masson’s edition of A Woman’s Work is Never Done, as well as bound volumes of the Colliery Workers Magazines that contain Elizabeth’s writings. She demonstrates the contribution made by working-class women in fighting for the political changes that we now take for granted, as well as a reminder that histories of working-class life should not focus solely on male industries and activism. Glenys Kinnock’s forward aptly sums up Elizabeth’s ability to both effect change in her contemporary surroundings and look to the future:

In all things she was a woman of her times, and a  woman ahead of her times.

Diwrnod Rhyngwladol y Menywod: “Educate, Agitate, Organise” – Elizabeth Andrews

 

Yn y rhagair i A Woman’s Work is Never Done, mae Glenys Kinnock yn adlewyrchu ar ddiffyg y gydnabyddiaeth a rhoddwyd i’r awdures, Elizabeth Andrews. Mae ei hunangofiant, a argraffwyd gan Honno, dal y brif ffynhonnell ar gyfer bywyd ac geiriau Elizabeth. Golygwyd y llyfr gan Ursula Masson, sy’n cynnwys cyflwyniad sy’n darparu gwybodaeth gyd-destunol, nifer o erthyglau papur newydd a hefyd rhan ar y dyddiau a digwyddiadau pwysig ym mywyd Elizabeth.

Ganwyd i deulu glo yn agos i Aberdare yn 1885, fe wnaeth Elizabeth briodi Thomas Andrews yn 1910. Fe wnaeth ei diddordeb mewn gwleidyddiaeth tyfu ar ôl symud i’r Rhondda, lle ddaeth hi’r fenyw gyntaf i ethol i’r Pwyllgor Gweithredol Parti Llafur Bwrdeistref y Rhondda yn 1916. Yn 1919, fel aelod o’r Cyngor Ymgynghorol Cymraeg am Y Weinyddiaeth Iechyd, wnaeth Elizabeth ddarparu tystiolaeth i’r Pwyllgor Sankey am faddonau pen pwll a hylendid.

Roedd Elizabeth yn sosialaidd yn ymroddedig ac fe wnaeth hi gefnogi llawer o achosion yn ystod ei bywyd, ond efallai bod ei hymgyrchu ar gyfer menywod yn y dosbarth gweithio sy’n haeddu fwy o sylw. Yn ystod oes pan roedd anghenion menywod wastad yn cael ei bychanu gan dynion, hyd yn oed yn symudiadau llafur cynnar, roedd Elizabeth yn aml yn brwydro i wella safonau mamolaeth, gofal plant a phleidleisio i fenywod.

Trwy’r dauddegau a’r tridegau, cyfrannodd Elizabeth i’r ‘The Women’s Page’ yn y Colliery Workers Magazine. Ysgrifennodd hi am streiciau a phrinder bwyd, rhagrith gwleidyddol ac esboniodd hi i deuluoedd cyffredin sut bydd newidiadau gwleidyddol yn effeithio arnynt. Er gwaethaf yr enw, ‘The Women’s Page’, roedd ysgrifennu Elizabeth yn delio a phroblemau cenedlaethol a rhyngwladol. Efallai mai dyna oedd ei ffordd o wrthod cael eu bocsio; mae’r erthyglau yn cynnwys ac yn ymestyn y materion a oedd pobl yn gweld yn berthnasol i fenywod yn y dosbarth gweithio.

Er enghraifft, yn rhifyn CWM o Hydref 1926, wnaeth Elizabeth dynnu sylw at y ‘lockout’. Mae un adran wedi’i enwi ‘To The Woman Folk” ac yn dweud bod  ‘it is they who have to bear the biggest brunt of the fight, with its poverty and worries, but they are facing it with that spirit of determination which makes for the true spirit of heroism”. Roedd cydnabyddiaeth o’r effaith o’r streic ar fenywod a’r gofod domestig yn anarferol. Wnaeth hi ganolbwyntio ar y gwaith roedd menywod yn gwneud i reoli a chadw ei chartrefi, yn gwrthod y syniad bod problemau domestig ar wahân i’r byd diwydiant. Mae Elizabeth yn gorffen yr adran ar nodyn sy’n dathlu: “The children of to-day, who will be the men and women of to-morrow, will have cause to be justly proud of their mothers who helped so nobly in this fight”.

Mae gan Lyfrgell y Glowyr copïau o olygiad Masson o A Woman’s Work is Never Done, a  hefyd cyfrolau rhwymedig o’r Colliery Workers Magazine sy’n cynnwys geiriau Elizabeth. Mae hi’n dangos  cyfraniad menywod o’r dosbarth gweithio tuag at y newidiadau rydym nawr yn cymryd yn ganiataol. Mae hi hefyd yn atgoffa ni’r pwysigrwydd o ganolbwyntio ar fenywod yn hanes y  dosbarth gweithio ac nid dynion yn unig. Mae rhagair Glenys Kinnock yn gryno fedr Elizabeth i greu newid yn ei oes ond hefyd edrych i’r dyfodol:

In all things she was a woman of her times, and a  woman ahead of her times.

DOVE Workshop + Banwen Library

Banwen Library, located in the DOVE Workshop, belongs to Swansea University and is proud to be a community library that supports learning and offers resources for all. While it is a valuable service for many users, its location away from the other University campuses means that it is occasionally overlooked by those that could benefit from its services. This blog provides more information about Banwen Library , as well as our history with the DOVE Workshop, in which it is based.

SPhotoEditor-20171101_192131

The DOVE Workshop was the result of a concerted effort by a cross-section of women in the South Wales coalfields to ensure that the end of the 1984-85 strike did not mean and end to the mining communities themselves. The author of Up the Dove! Mair Francis – herself a key figure in its inception – describes the key aims and purpose of the DOVE workshop in her book:

“It was necessary to equip the women with the appropriate skills for the work force, to become multi-skilled and to widen the cultural, economic and social horizons by developing a holistic approach to education and training. This would include the implementation of equal opportunities measures, including crucially improved child care provision, family friendly work practices, home-based working opportunities, career breaks and opportunities for women to take up (or return to) education and training courses”.

With such aims in mind, the DOVE (Dulais Opportunities for Voluntary Enterprise) was born and, by establishing links across educational, civic and social networks, became a success. In September 1987, Glenys Kinnock opened the official DOVE premises in Banwen. A few years later, the Community University of the Valleys (CUV) project was launched, which aimed to deliver part-time degree programmes entirely within valleys communities. The CUV at Banwen was run by Swansea University’s Department of Adult & Continuing Education (DACE) and – as the South Wales Miners’ Library was the designated DACE Library – it was decided to send members of staff from SWML to Banwen to provide a Library service.

The DOVE Workshop has continued to grow over the years, introducing new and relevant courses as times have changed, and the Library has changed with it. The individual study spaces, computers and printers, located within a peaceful studying environment, offer an ideal space for revision, work and advice.Every Wednesday, between 9.00am – 3.00pm, Mandy from SWML is present in the Banwen Library to assist with book borrowing, account enquiries and general library advice. Having worked at Banwen for over twenty years, Mandy is a familiar face to its users and the other DOVE staff. Our new Librarian, Karen Dewick, can also be contacted for individual appointments at Banwen concerning relevant library issues.

20171101_144729

The importance of community-led projects and lifelong learning in the wake of the current political climate cannot be understated and Banwen Library supports this ethos by bringing resources and services directly in to the community. The LibraryPlus service at Swansea University allows locals students to use the Library for book collection, making their lives easier and aligning with the original aims of DOVE.

For more information about the DOVE Workshop, visit their website. Also, read Lesley Smith’s article in The Guardian about the role that the workshop plays in advising the community about practical and financial issues.

Voices from the Coalfields Inspire New Album

PSB_PressShots_2017_Retouched-7686

Photo by Dan Kendall

The release of Public Service Broadcasting’s Every Valley on July 7th was greeted with the same critical acclaim as their previous albums. The London-based band combine instrumental music, archival footage and sampled recordings to create a unique, cross-genre sound. Having supported the Manic Street Preachers and now regularly touring the globe, the group’s popularity and acclaim continues to grow.

The concept for their newest album, far removed from the 2015’s The Race for Space, is industrial communities. In a recent interview with The Independent, frontman J. Willgoose Esq explains: “This album is about mining in one way, but it’s also about community and loss and dealing with the vanishing of something that previously defined you”. Willgose contacted the South Wales Miners’ Library in order to source potential material for this new concept and was directed towards our extensive oral history collection. He visited on several occasions, poring through transcripts and recordings in order to find the most relevant snippets.

Material from SWML’s oral history collection features in three songs – They Gave me a Lamp, Mother of the Village and All Out. They Gave me a Lamp highlights the crucial role that women played during the miners’ strike by quoting several oral history interviewees about their experiences. They discuss political awakenings, challenging stereotypes and battling intimidation to musical accompaniment from the band and Haiku Salut. The music video features footage from Smiling and Splendid Women, a documentary filmed during the strike that focused exclusively on women’s groups in South Wales.

The band showcased the singles, among others from the new album, at two sold-out shows at the Ebbw Vale Institute in June before heading off on an international tour. The tour starts its UK leg at Cardiff Great Hall on Friday, 13th of October. South Wales Miners’ Librarian Sian Williams has been interviewed about the library’s working relationship with the band in The Independent and on BBC Radio Wales. For further information, visit https://www.publicservicebroadcasting.net, http://www.swansea.ac.uk/iss/swml or view photos of our Public Service Broadcasting exhibition on our Twitter page @swminerslibrary.

 

 

 

 

Lleisiau o’r Meysydd Glo yn Ysbrydoli Albwm Newydd

PSB_PressShots_2017_Retouched-7686

Ffoto gan Dan Kendall

Cafodd rhyddhad yr albwm Every Valley gan Public Service Broadcasting’s ar 7fed Gorffennaf yr un ganmoliaeth feirniadol â’u halbymau blaenorol. Mae’r band o Lundain yn cyfuno cerddoriaeth offerynnol, recordiau archifol a samplau i greu sain unigryw sy’n trosglwyddo categorïau . Ar ôl cefnogi’r Manic Street Preachers ac erbyn hyn yn teithio ar draws y byd yn rheolaidd, mae poblogrwydd a chlod y grŵp yn dal i dyfu.

Y cysyniad ar gyfer yr albwm newydd, sydd ymhell o’u halbwm diweddaf ‘The Race for Space’ (2015), yw cymunedau diwydiannol. Mewn cyfweliad diweddar gyda The Independent, mae blaenwr Mr J. Willgoose Esq yn egluro: “Mae’r albwm hwn yn ymwneud â mwyngloddio mewn un ffordd, ond mae hefyd yn ymwneud â chymuned a cholled ac yn delio â diflaniad rhywbeth a oedd, yn flaenorol, yn diffinio chi”.Cysylltodd Willgose â Llyfrgell Glowyr De Cymru er mwyn canfod deunydd posibl ar gyfer y cysyniad newydd hwn, a gyfeiriwyd at ein casgliad hanes llafar. Ymwelodd ar sawl achlysur, gan ddefnyddio trawsgrifiadau a recordiadau er mwyn dod o hyd i’r darnau mwyaf perthnasol.

Gellir clywed deunydd o gasgliad hanes llafar LGDC mewn tri o’r caneuon – They Gave me a Lamp, Mother of the Village a All Out. Mae They Gave me a Lamp yn tynnu sylw at y rôl hollbwysig wnaeth menywod chwarae yn ystod streic y glowyr trwy ddefnyddio geiriau ein cyfweleion hanes llafar. Maent yn trafod dadleuon gwleidyddol, herio stereoteipiau a brwydro yn erbyn bygythiad. Mae’r band Haiku Salut yn darparu cyfeiliant cerddorol. Mae’r fideo cerddoriaeth yn cynnwys y ffilm Smiling and Splendid Women, rhaglen sy’n dogfennu’r streic a wnaeth canolbwyntio’n benodol ar grwpiau menywod yn Ne Cymru.

Perfformiodd y band y sengl, ymhlith eraill o’r albwm, mewn dwy sioe (a wnaeth gwerthu allan) yng Nglynebwy ym mis Mehefin. Wedyn, dechreuon nhw daith ryngwladol sy’n cychwyn y rhan Prydeinig mewn Neuadd Fawr Caerdydd ar Ddydd Gwener, 13eg o Hydref. Fe wnaeth Llyfrgellydd LGDC, Sian Williams, sgwrsio a BBC Radio Wales a The Independent am berthynas y grŵp a’r Llyfrgell.  Am fwy o wybodaeth, ewch i https://www.publicservicebroadcasting.net,                 http://www.swansea.ac.uk/cy/llyfrgelloedd/einllyfrgelloedd/lgdc/ neu edrychwch ar lluniau o’n harddangosfa Public Service Broadcasting ar ein tudalen Twitter @swminerslibrary.

Wythnos Llyfrgelloedd 2017: Gwasanaethau ac Adnoddau

Wrth i Wythnos Llyfrgelloedd 2017 barhau, rydym yn canolbwyntio ar y gwasanaethau ac adnoddau sydd yn gallu helpu eich addysg yn Llyfrgell y Glowyr De Cymru. Rydym eisiau clywed beth yr ydych yn hoffi am ddefnyddio’r llyfrgell – anfonwch Tweet @swminerslibrary gydag unrhyw sylwadau.

Gwasanaethau

 LPCymraeg

Pwrpas gwasanaethau’r llyfrgell yn y Brifysgol yw hwyluso gwybodaeth a sicrhau bod y wybodaeth yna ar gael i bob myfyriwr. Creuwyd LibraryPlus er mwyn cyflawni hwn;  mae’n canolbwyntio ar fyfyrwyr a fydd fel arfer yn cael anhawster i gweld ein hadnoddau ac yn gwneud cael yr hyn sydd ei angen arnynt yn haws.

Mae’n bennaf ar gyfer:

  • Myfyrwyr anabl
  • Dysgwyr o bellter
  • Myfyrwyr mewn gwaith
  • Myfyrwyr ar leoliad
  • Myfyrwyr rhan amser
  • Gofalwyr

Mae LibraryPlus yn darparu gwasanaethau fel:

  • Anfon llyfrau atoch trwy’r post
  • Sganio/lluncopio penodau o lyfrau neu erthyglau, yn dibynnu ar hawlfraint
  • Anfon llyfrau rhwng llyfrgelloedd y Brifysgol a chadw llyfrau tu ôl i’r ddesg

Am fwy o wybodaeth, ewch i wefan LibraryPlus neu anfonwch e-bost i miners@abertawe.ac.uk.

Adnoddau 

Audio Poster

 

Mae gan Lyfrgell y Glowyr De Cymru amrywiad o adnoddau defnyddiol ar gyfer eich astudiaethau, yn enwedig yn ein casgliadau ymchwil arbennig. Un o’r casgliadau fwyaf diddorol ac amrywiol yw ein casgliad Hanes Llafar. Mae myfyrwyr, ymchwilwyr a’r cyhoedd yn defnyddio hwn i weld cipolwg tu fewn i fywydau unigol a’r hanes wnaethon nhw byw trwyddynt. Mae’r casgliad yn cynnwys bywydau glowyr, gweision, milwyr, diddanwyr, ymgyrchwyr gwleidyddol a llawer mwy.

Canlyniad o ddau Brosiect Hanes y Maes Glo (rhwng 1971-4 a 1979-82) yw’r casgliad ond ychwanegwyd recordiadau eraill  ar ôl i’r prosiectau gwreiddiol gorffen er mwyn cyfrannu at ehangder a chwmpas y casgliad. Mae’r cyfweliadau yn amrywio o ran hyd; mae rhai yn para am sawl awr ond rhai eraill tua phedwardeg munud. Er mwyn adlewyrchu awyrgylch dwyieithog y maes glo, mae tua 10% o’r cyfweliadau yng Nghymraeg.

Fe wnaethom ni hyrwyddo’r casgliad ar gyfer Dydd Llyfrgelloedd Cenedlaethol 2016 a gosod tapiau yn ein cyntedd er mwyn i bawb cael gwrando. Roedd y rhain yn cynnwys bywydau Mr a Mrs Duenos, teulu yn wreiddiol o Sbaen a wnaeth helpu ffoaduriaid yn ystod Rhyfel Cartref Sbaen, Ned Gittins, yn weithgar yn ystod streic 1926, a Tom Davies, dynwaredwr menywod a wnaeth diddanu’r milwyr yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf.

I edrych trwy’r casgliad Hanes Llafar, ymwelwch â wefan Casgliad y Maes Glo De Cymru.